सुमनादेवीको कथा

सावत्थीको जेतवन विहारमा बुद्ध विराजमान हुँदा, यो गाथा सुमनादेवीको सन्दर्भमा उद्घोषित गरियो।

सावत्थीमा, अनाथपिण्डकको घरमा दुई हजार भिक्षुहरू र विशाखाको घरमा पनि त्यति नै सङ्ख्यामा भिक्षुहरू दैनिक भोजन गर्थे। सावत्थीमा जो कोही दान दिन चाहन्थे, तिनीहरूले यी दुई महान् उपासकहरूको अनुमति पाएपछि मात्र दान दिन्थे। किनभने अनाथपिण्डक र विशाखा दुवैलाई भिक्षु संघले के मन पराउँछ र अवसर अनुसार के गर्नुपर्छ भन्ने राम्रोसँग थाहा थियो। तिनीहरूको निरीक्षणमा भिक्षुहरूले आफ्नो रुचिअनुसार भोजन गर्न सक्थे।

तर यसको परिणामस्वरूप, अनाथपिण्डक र विशाखा आफैंले आफ्नो घरमा भिक्षुहरूलाई सेवा गर्ने अवसर पाउन सकेनन्। त्यसैले, विशाखाले आफ्नो स्थानमा आफ्नी नातिनी (छोराकी छोरी) लाई खटाइन्। अनाथपिण्डकले पनि आफ्नी जेठी छोरी महासुभद्दालाई आफ्नो स्थानमा खटाए। भिक्षुहरूको सेवा गर्दा उनी धर्म सुन्थिन् र सोतापन्न भइन्, अनि विवाह गरेर श्रीमान्को घर गइन्। त्यसपछि उनले कनिष्ठ छोरी चुल्लसुभद्दालाई स्थान दिए; उनी पनि सोतापन्न भइन्। अनि सबैभन्दा कान्छी छोरी सुमनादेवीलाई स्थान दिइयो। उनले सकदागामि फल प्राप्त गरिन्।

तर उनी यति गम्भीर रोगले पीडित भइन् कि उनले खाना छोडिन् र आफ्ना पितालाई बोलाउन पठाइन्। अनाथपिण्डकले सन्देश पाउँदा भिक्षाको घरमा थिए। तुरुन्त फर्केर उनले सोधे: "के भो, छोरी?" उनले भनिन्: "दाज्यू, के हो?" उनले सोधे: "के तिमी प्रलाप बोलिरहेकी छौ?" उनले भनिन्: "होइन, दाज्यू, म प्रलाप बोलिरहेकी होइन।" उनले सोधे: "के तिमी डराएकी छौ?" उनले भनिन्: "होइन, दाज्यू।" यति मात्र भनेर उनको प्राणत्याग भयो।

अनाथपिण्डक — सोतापन्न भए पनि — छोरीको शोक सहन नसकी, अन्त्येष्टि कर्म गरेपछि रुँदै बुद्धकहाँ आए। बुद्धले सोधे: "गृहपति, किन शोकाकुल, उदास अनुहार लिएर आएका छौ?" उनले भने: "भगवन्, मेरी छोरी सुमनादेवीको मृत्यु भयो।" "तर तिमी किन विलाप गर्छौ? के मृत्यु सबै प्राणीको लागि साझा होइन?" "भगवन्, यो त मलाई थाहा छ, तर मेरी छोरी, जो लज्जा र पापभीरुताको भावना राख्थिन्, मृत्युको समयमा प्रलाप बोलेर (आफ्नो स्मृतिस्थिरता गुमाएर) प्राणत्याग गरिन् भन्नेले म अत्यन्त दुखी छु।" "तर, महान् गृहपति, उनले के भनेकी थिइन्?"

"जब मैले 'सुमना!' भनेर सम्बोधन गरें, उनले 'के हो, दाज्यू?' भनिन्। अनि मैले सोधें: 'के तिमी प्रलाप बोलिरहेकी छौ?' उनले भनिन्: 'होइन, दाज्यू, म प्रलाप बोलिरहेकी होइन।' जब मैले सोधें: 'के तिमी डराएकी छौ?' उनले भनिन्: 'होइन, दाज्यू।' यति मात्र भनेर उनले प्राण त्यागिन्।"

बुद्धले भने: "गृहपति, तिम्री छोरी प्रलाप बोलिरहेकी थिइनन्।" किन उनले त्यसरी बोलिन् भनेर सोध्दा, बुद्धले भने: "तिम्रो आध्यात्मिक तहभन्दा उच्च तहका कारणले — तिमी सोतापन्न मात्र हौ, तर तिम्री छोरी सकदागामी थिइन्; मग्ग–फलको उच्च प्राप्तिका कारणले उनले त्यसरी बोलेकी हुन्।" अनाथपिण्डकले सोधे: "के त्यस्तो हो, भगवन्?" बुद्धले भने: "त्यस्तै हो।" "उनी अहिले कहाँ पुनर्जन्म भइन्?" "तुसित स्वर्गमा, गृहपति।" अनि अनाथपिण्डकले भने: "भगवन्, यस लोकमा नातेदारहरूका बीच आनन्द लिएर, अब परलोकमा पनि उनी आनन्दको स्थानमा पुनर्जन्म भइन्।" बुद्धले भने: "हो, गृहपति, मेहनती — चाहे गृहस्थ होस् वा सामण — यस लोक र परलोक दुवैमा आनन्दित हुन्छ।" अनि यो गाथा उद्घोषित गरे: