Content Description
3
चूळपन्थक वत्थु
Appamada (अप्रमाद)
✨ चूळपन्थक वत्थु · धम्मपद २५ ✨
२५. उट्ठानेनप्पमादेन,
संयमेन दमेन च ।
दीपं कयिराथ मेधावी,
यं ओघो नाभिकीरति ॥
संयमेन दमेन च ।
दीपं कयिराथ मेधावी,
यं ओघो नाभिकीरति ॥
नेपाली अर्थ : उद्योग (वीर्य), अप्पमाद (सावधानी), संयम (शील) र दम (इन्द्रिय संयम) द्वारा —
बुद्धिमान् व्यक्तिले आफ्नो लागि एउटा टापू (द्वीप) बनाउनुपर्छ,
जसलाई ओघ (काम, भव, दिट्ठि, अविज्जा — चार योगबन्धन) ले छोड्न सक्दैन (अर्थात् निब्बान) ।
बुद्धिमान् व्यक्तिले आफ्नो लागि एउटा टापू (द्वीप) बनाउनुपर्छ,
जसलाई ओघ (काम, भव, दिट्ठि, अविज्जा — चार योगबन्धन) ले छोड्न सक्दैन (अर्थात् निब्बान) ।
📖 कथा – चूळपन्थक तेर
बुद्ध वेळुवन विहार (राजगृह) मा बस्दै गर्दा यो गाथा चूळपन्थक (सानो पन्थक) नामक तेरको सन्दर्भमा उदान गर्नुभएको हो ।
राजगृहमा एक धनिक सेट्ठिकी छोरी यौवनावस्थामा आफ्नै दासीसँग सम्बन्ध राखी गर्भवती भइन् । डरले उनी पति र केही समान लिएर घर छोडी टाढा गइन् । बाटोमै पहिलो पुत्र जन्मियो — महापन्थक । केही समयपछि फेरि गर्भ रह्यो, र फेरि बाटोमै दोस्रो पुत्र जन्मियो — चूळपन्थक । केही वर्षपछि ती दुवै केटाहरूलाई लिएर आमा आफ्ना मातापिताकहाँ राजगृह फर्किइन् । हजुरबुबाले केटाहरूलाई मात्र आश्रय दिए, र ती हजुरबुबाकै घरमा हुर्के ।
महापन्थक नियमित रूपमा हजुरबुबासँग बुद्धको धर्म सुन्न जान्थे, र उनमा प्रव्रज्याको इच्छा जाग्यो । हजुरबुबाको अनुमति लिएर उनी बुद्धकहाँ गए र भिक्षु बने । उनले छिट्टै धेरै धर्म सिके र अरहन्तत्व प्राप्त गरे । पछि उनले आफ्ना भाइ चूळपन्थकलाई पनि भिक्षु बनाउने इच्छा गरे, र हजुरबुबाको स्वीकृति लिएर चूळपन्थकलाई भिक्षु बनाए ।
तर चूळपन्थक अत्यन्त मन्दबुद्धिका थिए — उनले चार महिनासम्म एउटा मात्र गाथा पनि कण्ठ गर्न सकेनन् । महापन्थकले उनलाई “तिमी यस संघको योग्य छैनौ, प्रव्रज्या त्याग गर” भनी बाहिर निकालिदिए । चूळपन्थक अत्यन्त निराश भए र भिक्षुत्व त्याग्ने विचार गरे ।
तर बुद्धले यो सबै देख्नुभयो र उनलाई आफूसँग राख्नुभयो । बुद्धले आफ्नो अभिज्ञाबलले एउटा सफा कपडाको टुक्रा दिएर भने — “चूळपन्थक, पूर्व दिशातिर फर्केर बस, र यो कपडा रगड्दै ‘रजोहरणं (मलिनता लिने)’ भनी पाठ गर ।” चूळपन्थकले त्यसै गरे, र कपडा मैलो हुँदै गयो । उनले सोचे — “यो कपडा सुरुमा एकदम सफा थियो, तर अब यो मैलो भयो । यसरी नै सबै संस्कार अनित्य र परिवर्तनशील छन् ।” यस विचारले उनको विपश्यना बुद्धि तीव्र भयो ।
बुद्धले उनको मनको अवस्था जानेर उनलाई राग, द्वेष, मोहलाई ‘रज’ (धुलो) भनी सम्झाउनुभयो — “चूळपन्थक, कपडाको धुलो मात्र होइन, तिम्रो मनभित्र पनि राग, द्वेष, मोहको धुलो छ, त्यसलाई हटाओ ।” त्यसपछि बुद्धले यी गाथाहरू उदान गर्नुभयो :
“रागलाई रज भनिन्छ, यो धुलो होइन, यो कामवासना हो ।
द्वेषलाई रज भनिन्छ, यो धुलो होइन, यो घृणा हो ।
मोहलाई रज भनिन्छ, यो धुलो होइन, यो अविद्या हो ।
यी रज (राग, द्वेष, मोह) त्याग्ने भिक्षुहरू राग–रहित बुद्धको शासनमा रमाउँछन् ।”
द्वेषलाई रज भनिन्छ, यो धुलो होइन, यो घृणा हो ।
मोहलाई रज भनिन्छ, यो धुलो होइन, यो अविद्या हो ।
यी रज (राग, द्वेष, मोह) त्याग्ने भिक्षुहरू राग–रहित बुद्धको शासनमा रमाउँछन् ।”
यी गाथाको अन्त्यमा चूळपन्थकले प्रतिसम्भिदा (विशिष्ट ज्ञान) सहित अरहन्तत्व प्राप्त गरे, र एकैसाथ तिपिटकको अर्थ बुझ्न समर्थ भए ।
त्यसपछि एक दिन जीवक कुमारभच्चले बुद्ध र पाँच सय भिक्षुलाई भोजनको निमन्त्रणा दिए । महापन्थकले चूळपन्थकलाई बाहेक अरू सबैको स्वीकृति दिए, किनभने उनलाई चूळपन्थक मन्दबुद्धि लाग्थ्यो । तर जीवकको भोजनको समयमा बुद्धले चूळपन्थकलाई अभिज्ञाद्वारा हजारौं निर्मित भिक्षुहरू सिर्जना गरी आमन्त्रित स्थानमा पठाउनुभयो, र जीवकको आँगनमा ती सबै देखा परे । जीवकले ती सबैलाई भोजन गराए, र त्यसपछि चूळपन्थकले तिपिटक–शैलीमा सिंहनाद गर्दै धर्मदेशना दिए । यस घटनाले महापन्थक लगायत सबैलाई आश्चर्य भयो ।
त्यसपछि भिक्षुहरूले बुद्धको गुणगान गर्दै भने — “आश्चर्य ! बुद्धले अति छोटो समयमा चूळपन्थकलाई अरहन्त र तिपिटक–विशारद बनाउनुभयो, जसलाई महापन्थकले मन्दबुद्धि ठानेर निकालिदिएका थिए । बुद्धको सामर्थ्य अद्भुत छ ।”
तब बुद्धले भिक्षुहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने — “भिक्षुहरू, यो मात्र होइन, पूर्वजन्ममा पनि चूळपन्थक मन्दबुद्धि नै थिए, र मैले नै उनको शरण भएर उनलाई धन–सम्पत्ति दिएको थिएँ ।” अनि बुद्धले पूर्वजन्मको कथा सुनाउनुभयो :
पूर्वजन्ममा चूळपन्थक बनारसका एक युवक थिए जो तक्षशिला गएर विद्या सिक्थे, तर अत्यन्त मन्दबुद्धिका कारण केही पनि सिक्न सकेनन् । गुरुले उनलाई एउटा रक्षाकवच (परित्त) सिकाए — “त्वं अतिचरसि, त्वं अतिचरसि, किमतिचरसि? अहंपि तं जानामि” (तिमी अतिक्रमण गर्दैछौ, किन गर्दैछौ? म पनि जान्दछु) । यस परित्तको बलले उनले चोरहरूलाई तर्साए र राजाको ज्यान पनि बचाए, जसको फलस्वरूप राजाले उनलाई धन र सेनापतिको पद दिए ।
बुद्धले भने — “त्यस पूर्वजन्ममा म नै ती गुरु थिएँ, र चूळपन्थक नै ती मन्दबुद्धि शिष्य थिए । त्यतिबेला मैले उनलाई भौतिक सम्पत्ति दिए, र अहिले मैले उनलाई अलौकिक धन (अरहन्तत्व) दिएँ ।”
त्यसपछि बुद्धले उदान गर्नुभयो — “यस संघमा उद्योग, सावधानी, संयम र इन्द्रिय–दमन गर्ने भिक्षुले नै अरहन्तत्वको द्वीप (टापू) निर्माण गर्छ, जसलाई काम, भव, दिट्ठि र अविज्जा — यी चार योगबन्धनले पनि डुबाउन सक्दैनन् ।”
यस प्रवचनको अन्त्यमा धेरै भिक्षुहरू सोतापत्ति फल लगायत उच्च मार्ग–फलमा पुगे, र यो धर्मदेशना सबैको हितकारी भयो ।
टिप्पणी : यस गाथामा उट्ठान (वीर्य), अप्पमाद (सावधानी), संयम (शील) र दम (इन्द्रिय निग्रह) — यी चार गुणहरूले मेधावी व्यक्तिले निब्बान रूपी द्वीप (टापू) बनाउँछ, जसमाथि चार ओघ (काम, भव, दिट्ठि, अविज्जा) को आँधीले असर गर्दैन ।
— चूळपन्थकको कथाले निरन्तर प्रयास, गुरुकृपा र विपश्यनाको महत्त्व देखाउँछ ।
— चूळपन्थकको कथाले निरन्तर प्रयास, गुरुकृपा र विपश्यनाको महत्त्व देखाउँछ ।
— कथा सारांश (नेपाली) —
चूळपन्थक अत्यन्त मन्दबुद्धि भए पनि बुद्धको उपदेश र अभिज्ञाबलले, कपडा रगड्दै अनित्यता बुझेर अरहन्त भए । यस घटनाले उद्योग, सावधानी, शील र इन्द्रिय दमनको महत्त्व प्रकाश पार्छ । बुद्धले पूर्वजन्मको कथा पनि सुनाएर — “म नै उनको शरण रहेको थिएँ, र अहिले पनि छु” भनी देखाउनुभयो ।
— “दीपं कयिराथ मेधावी” — आफैले आफ्नो द्वीप बनाउनु, निब्बानको प्राप्ति ।