Content Description
6
द्वेसहायक·वत्थु
Appamada (अप्रमाद)
✨ द्वेसहायक·वत्थु · धम्मपद २९ ✨
२९. अप्पमत्तो पमत्तेसु,
सुत्तेसु बहुजागरो ।
अबलस्संव सीघस्सो,
हित्वा याति सुमेधसो ॥
सुत्तेसु बहुजागरो ।
अबलस्संव सीघस्सो,
हित्वा याति सुमेधसो ॥
नेपाली अर्थ : प्रमादीहरूमध्ये सावधान (अप्पमत्त),
अल्छी (तन्द्रालु) हरूमध्ये अत्यन्त जागरूक —
बुद्धिमान् व्यक्ति (सुमेधसो) छिटो (दौडने) घोडाजस्तै,
कमजोर घोडालाई पछि छोडेर अघि बढ्छ ।
अल्छी (तन्द्रालु) हरूमध्ये अत्यन्त जागरूक —
बुद्धिमान् व्यक्ति (सुमेधसो) छिटो (दौडने) घोडाजस्तै,
कमजोर घोडालाई पछि छोडेर अघि बढ्छ ।
📖 कथा – दुई सहायक भिक्षु (द्वेसहायक)
बुद्ध जेठवन विहार, सावत्थीमा बस्दै गर्दा यो गाथा दुई मित्र भिक्षुहरूको सन्दर्भमा उदान गर्नुभएको हो ।
एक पटक दुई भिक्षुहरू बुद्धकहाँ आएर ध्यानको कम्मट्ठान (भावनाको विषय) प्राप्त गरी जङ्गलको एउटा विहारमा गए । तीमध्ये एक भिक्षु प्रमादी थिए — रातको पहिलो पहर (प्रहर) मा आगो तापेर नव-भिक्षुहरूसँग कुरा गर्दै, समय खेर फाल्थे र प्रायः अल्छी गर्थे । अर्को भिक्षु भने अप्पमादी (सावधान) थिए — पहिलो पहरमा चङ्क्रमण (ध्यानमा पैदल हिँड्नु) गर्थे, दोस्रो पहरमा विश्राम गर्थे, र अन्तिम पहरमा फेरि ध्यान गर्थे । यसरी उनी सदा स्मृतिपूर्वक, अत्यन्त उद्योगी भएर भावना गर्दै थिए, र केही दिनमै अरहन्तत्व प्राप्त गरे ।
वर्षाकाल (वस्सा) सकिएपछि दुवै भिक्षु बुद्धलाई वन्दना गर्न जेठवन आए । बुद्धले तिनीहरूलाई वस्साकाल कसरी बितायो भनी सोध्नुभयो । यसको उत्तरमा अल्छी भिक्षुले भने — “भन्ते, अर्को भिक्षु त सधैं सुतिरहेको, अल्छी गरिरहेको थियो ।” तब बुद्धले सोध्नुभयो — “तिमीले चाहिँ कसरी बितायौ ?” उसले जवाफ दियो — “म पहिलो पहरमा आगो तापेर, त्यसपछि नसुतीकन बसेर समय बिताउँछु ।”
तर बुद्धले ती दुवै भिक्षुले वस्सा कसरी बिताएका थिए भन्ने सबै विदित थियो (बुद्ध सब्बञ्ञु थिए) । त्यसैले बुद्धले अल्छी भिक्षुलाई भन्नुभयो :
“तिमी आफैं अल्छी र प्रमादी हुँदाहुँदै पनि आफूलाई सावधान भन्छौ, र अर्को सावधान भिक्षुलाई अल्छी ठहराउँछौ । तिमी कमजोर र ढिलो घोडाजस्तै छौ, तर मेरो पुत्र (अरहन्त भिक्षु) बलियो र छिटो दौडने घोडाजस्तै हो — जसले सुमेधसो (बुद्धिमान्) भई प्रमादीहरूलाई पछि छोडेर अगाडि बढ्छ ।”
त्यसपछि बुद्धले यो गाथा उदान गर्नुभयो :
“अप्पमत्तो पमत्तेसु …” — अर्थात् प्रमादीहरूमध्ये सावधान, तन्द्रालुहरूमध्ये अत्यन्त जागरूक,
बुद्धिमान् व्यक्ति छिटो घोडाजस्तै अघि बढ्छ — कमजोर र अल्छीहरूलाई पछाडि छोडेर,
जसरी दौडको घोडाले कमजोर घोडालाई पछि पार्छ, त्यसैगरी सुमेधसो (बुद्धिमान्) ले प्रमादीहरूलाई संसारमै पछि छोड्छ र निब्बानतिर अघि बढ्छ ।
बुद्धिमान् व्यक्ति छिटो घोडाजस्तै अघि बढ्छ — कमजोर र अल्छीहरूलाई पछाडि छोडेर,
जसरी दौडको घोडाले कमजोर घोडालाई पछि पार्छ, त्यसैगरी सुमेधसो (बुद्धिमान्) ले प्रमादीहरूलाई संसारमै पछि छोड्छ र निब्बानतिर अघि बढ्छ ।
यस प्रवचनको अन्त्यमा अल्छी भिक्षुले आफ्नो दोष बुझे र पश्चात्ताप गर्दै, बुद्धको उपदेश अनुसार सावधानीपूर्वक भावना गर्न थाले । अर्को अरहन्त भिक्षुले आफ्नो विमुक्तिको आनन्दमा रहिरहे । अन्य धेरै श्रोताहरू पनि यस धर्मदेशनाबाट लाभान्वित भए र मार्ग–फलमा प्रतिष्ठित भए ।
टिप्पणी : यस गाथामा “अबलस्संव सीघस्सो” — दौडने घोडाको दृष्टान्त दिइएको छ ।
“सुमेधसो” — बुद्धिमान् व्यक्तिले अप्पमाद (सावधानी) र वीर्यको बलले प्रमादीहरूलाई पछि छोडेर मग्ग–फल–निब्बानतिर अघि बढ्छ ।
— अल्छी भिक्षुले आफ्नो दोष नदेखी अर्कालाई दोष दिए, तर बुद्धले सत्य देखाउनुभयो ।
“सुमेधसो” — बुद्धिमान् व्यक्तिले अप्पमाद (सावधानी) र वीर्यको बलले प्रमादीहरूलाई पछि छोडेर मग्ग–फल–निब्बानतिर अघि बढ्छ ।
— अल्छी भिक्षुले आफ्नो दोष नदेखी अर्कालाई दोष दिए, तर बुद्धले सत्य देखाउनुभयो ।
— कथा सारांश (नेपाली) —
दुई भिक्षुहरूमध्ये एकजना अत्यन्त अप्पमादी (सावधान) थिए र छिट्टै अरहन्त भए, जबकि अर्को प्रमादी र अल्छी थियो । बुद्धले अल्छी भिक्षुलाई — “तिमी आफैं प्रमादी हुँदै अर्को सावधान भिक्षुलाई अल्छी भन्छौ” भनी हप्काउनुभयो र दृष्टान्त दिनुभयो — छिटो दौडने घोडा जसरी कमजोर घोडालाई पछि छोडेर अघि बढ्छ, त्यसैगरी सुमेधसो (बुद्धिमान्) अप्पमादको बलले प्रमादीहरूलाई संसारमै पछि पारी निब्बान प्राप्त गर्छ ।