Content Description
8
अञ्ञतर·भिक्खु·वत्थु
Appamada (अप्रमाद)
✨ अञ्ञतर·भिक्खु·वत्थु · धम्मपद ३१ ✨
३१. अप्पमादरतो भिक्खु,
पमादे भयदस्सि वा ।
संयोजनं अणुं थूलं,
दहं अग्गीव गच्छति ॥
पमादे भयदस्सि वा ।
संयोजनं अणुं थूलं,
दहं अग्गीव गच्छति ॥
नेपाली अर्थ : जो भिक्षु अप्पमाद (सावधानी, भावना) मा रमाउँछ,
र प्रमादमा भय देख्छ,
ऊ साना–ठूला सबै संयोजनहरूलाई
आगोले जस्तै जलाउँदै (नाश गर्दै) अघि बढ्छ — अर्थात् निब्बान प्राप्त गर्छ ।
र प्रमादमा भय देख्छ,
ऊ साना–ठूला सबै संयोजनहरूलाई
आगोले जस्तै जलाउँदै (नाश गर्दै) अघि बढ्छ — अर्थात् निब्बान प्राप्त गर्छ ।
📖 कथा – एउटा भिक्षु (अञ्ञतर भिक्खु)
बुद्ध जेठवन विहार, सावत्थीमा बस्दै गर्दा यो गाथा एक भिक्षुको सन्दर्भमा उदान गर्नुभएको हो ।
एक पटक एक भिक्षुले बुद्धकहाँबाट ध्यानको कम्मट्ठान (भावनाको विषय) प्राप्त गरी जङ्गलमा ध्यान गर्न गए । उनले निकै प्रयास गरे पनि आफ्नो भावनामा खासै प्रगति गर्न सकेनन् । यसले गर्दा उनी अत्यन्त निराश र उदास भए ।
त्यसैले उनले बुद्धबाट थप विशेष उपदेश लिने विचार गरी जेठवन विहारतिर फर्कन थाले । बाटोमा उनले एउटा ठूलो आगो बलिरहेको देखे । उनी एउटा पहाडको टुप्पोमा गए र त्यहाँबाट आगो फैलिँदै गरेको अवलोकन गर्न थाले ।
आगो फैलिँदै गएको देखेर उनलाई एकाएक यो विचार आयो — “जसरी यो आगोले सबै वस्तुहरूलाई जलाएर नष्ट गर्छ, त्यसरी नै मग्ग–पञ्ञा (मार्गज्ञान) ले पनि संसारका सबै बन्धनहरू — साना र ठूला — सबै संयोजनहरूलाई जलाएर नाश गर्नुपर्छ ।”
त्यसै क्षण जेठवन विहारको गन्धकुटी (सुगन्धित कक्ष) मा विराजमान बुद्धले उक्त भिक्षुको मनोभाव जान्नुभयो । बुद्धले आफ्नो तेज (रश्मि) पठाएर उक्त भिक्षुको सामु प्रकट भई उपदेश दिनुभयो :
“हे मेरा पुत्र, तिम्रो विचार सही मार्गमा छ; यसलाई निरन्तरता देओ । सबै प्राणीहरूले मग्ग–पञ्ञाले आफ्ना सबै संयोजनहरूलाई जलाउनुपर्छ ।”
त्यसपछि बुद्धले यो गाथा उदान गर्नुभयो :
“अप्पमादरतो भिक्खु …” — अर्थात् जो भिक्षु अप्पमाद (सावधानी, भावना) मा आनन्दित हुन्छ,
र प्रमाद (संसार–बन्धनको कारण) मा भय देख्छ,
ऊ आगोले जस्तै सबै संयोजनहरूलाई —
अणुं थूलं (साना र ठूला) — जलाउँदै निब्बानतिर अघि बढ्छ ।
र प्रमाद (संसार–बन्धनको कारण) मा भय देख्छ,
ऊ आगोले जस्तै सबै संयोजनहरूलाई —
अणुं थूलं (साना र ठूला) — जलाउँदै निब्बानतिर अघि बढ्छ ।
बुद्धको यस उपदेशले त्यस भिक्षुको मनमा विपश्यना ज्ञान अत्यन्त तीव्र भयो । उनले आगोको दृष्टान्तलाई मनमा स्थिर गर्दै, संयोजनहरू (दश संयोजन — कामराग, पटिघ, मान, दिट्ठि, विचिकिच्छा, आदि) लाई क्षय गर्दै गए, र ध्यानस्थ भए । प्रवचनको अन्त्यमा उनी अरहन्तत्व मा पुगे ।
यसरी बुद्धको कृपा र आफ्नो सही प्रयत्नले उक्त भिक्षुले संसारका सम्पूर्ण बन्धनहरू नाश गरी, अमृत–निब्बान प्राप्त गरे । यो घटनापछि संघमा रहेका अन्य भिक्षुहरूले पनि अप्पमाद र आगोको दृष्टान्तको गम्भीरता बुझे, र आफ्नो भावनामा अझ सजग भए ।
टिप्पणी : “संयोजन” — ती बन्धनहरू जसले प्राणीलाई संसारमा बाँध्छन् : कामराग, पटिघ, मान, दिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामास, भवराग, ईर्ष्या, मच्छर, अविज्जा (दश संयोजन) ।
“अग्गीव” — आगोको दृष्टान्तले संयोजनको तत्काल र सम्पूर्ण नाशलाई बुझाउँछ ।
— अप्पमादरत भिक्षुले प्रमादको भय देखेर, आगोले जस्तै बन्धनहरू जलाउँदै निब्बान पुग्छ ।
“अग्गीव” — आगोको दृष्टान्तले संयोजनको तत्काल र सम्पूर्ण नाशलाई बुझाउँछ ।
— अप्पमादरत भिक्षुले प्रमादको भय देखेर, आगोले जस्तै बन्धनहरू जलाउँदै निब्बान पुग्छ ।
— कथा सारांश (नेपाली) —
एक भिक्षु भावनामा प्रगति नभएर निराश भए, तर बाटोमा आगो बलिरहेको देखेर — “आगोले जस्तै मग्ग–पञ्ञाले सबै संयोजन जलाउनुपर्छ” — भन्ने विचार आयो । बुद्धले त्यही विचारको प्रशंसा गर्दै यो गाथा उदान गर्नुभयो, र उक्त भिक्षुले सोही क्षण अरहन्तत्व प्राप्त गरे ।
— “संयोजनं अणुं थूलं दहं अग्गीव गच्छति” — साना–ठूला बन्धनहरू आगोले जस्तै जलाउँदै अघि बढ्ने ।