Content Description
9
निगमवासितिस्स·वत्थु
Appamada (अप्रमाद)
✨ निगमवासितिस्स·वत्थु · धम्मपद ३२ ✨
३२. अप्पमादरतो भिक्खु,
पमादे भयदस्सि वा ।
अभब्बो परिहानाय,
निब्बानस्सेव सन्तिके ॥
पमादे भयदस्सि वा ।
अभब्बो परिहानाय,
निब्बानस्सेव सन्तिके ॥
नेपाली अर्थ : जो भिक्षु अप्पमाद (सावधानी, भावना) मा रमाउँछ,
र प्रमादमा भय देख्छ,
ऊ (मग्ग–फल र भावनाबाट) पतित (परिहान) हुन सक्दैन;
ऊ निब्बानकै निकटमा हुन्छ ।
र प्रमादमा भय देख्छ,
ऊ (मग्ग–फल र भावनाबाट) पतित (परिहान) हुन सक्दैन;
ऊ निब्बानकै निकटमा हुन्छ ।
📖 कथा – निगमवासितिस्स तेर
बुद्ध जेठवन विहार, सावत्थीमा बस्दै गर्दा यो गाथा निगमवासितिस्स (सानो बजारबासी तिस्स) तेरको सन्दर्भमा उदान गर्नुभएको हो ।
निगमवासितिस्स सावत्थी नजिकैको एउटा सानो बजारमा जन्मे–हुर्केका थिए । भिक्षु भएपछि उनले अत्यन्त सरल, अल्पेच्छ (थोरै इच्छा) भएको जीवन बिताउँथे । भिक्षाका लागि उनी आफ्ना नातेदारहरू बस्ने गाउँमा जान्थे, र जे सोही ठाउँमा प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैमा सन्तुष्ट रहन्थे । उनी ठूला–ठूला समारोहहरूमा जाँदैनथे । अनाथपिण्डिक र राजा पसेनदिले ठूलो दान–समारोह गर्दा पनि उनी त्यहाँ गएनन् ।
केही भिक्षुहरूले यसको बारेमा कुरा गर्न थाले — “निगमवासितिस्स आफ्ना नातेदारकहाँ मात्र जान्छन्, अनाथपिण्डिक र राजा पसेनदिले ठूलो दान गर्दा पनि उनी वास्ता गर्दैनन्” इत्यादि । जब बुद्धलाई यो कुरा थाहा भयो, उनले तेरलाई बोलाएर सोध्नुभयो ।
तेरले आदरपूर्वक बुद्धलाई जवाफ दिए — “भन्ते, यो सत्य हो कि म प्रायः आफ्नो गाउँ जान्छु, तर त्यो केवल भिक्षाको लागि हो । मलाई पर्याप्त भोजन प्राप्त भएपछि म अगाडि जाँदिन, र भोजन स्वादिष्ट छ कि छैन भन्ने म वास्ता गर्दिन ।”
यो सुनेर बुद्धले उनको निन्दा नगरी अरू भिक्षुहरूको सामु उनको प्रशंसा गर्नुभयो । बुद्धले भन्नुभयो — “अल्पेच्छ (थोरै इच्छा) र सन्तोषपूर्वक बाँच्नु नै बुद्ध र आर्यहरूको आचरण हो । सबै भिक्षुहरू निगमवासितिस्स तेरजस्तै हुनुपर्छ ।”
यस सन्दर्भमा बुद्धले सुगा (तोता) राजाको कथा पनि सुनाउनुभयो :
एक पटक गंगा नदीको किनारमा निग्रोड (पीपल) रूखको बगैंचामा एक सुगा राजा आफ्ना धेरै अनुयायीहरूसँग बस्थे । जब फलहरू सकिए, अरू सबै सुगाहरू त्यो बगैंचा छोडेर गए, तर सुगा राजा आफू बस्ने रूखमा जे बाँकी रह्यो — कोपिला, पात, वा बोक्रा — त्यसैमा सन्तुष्ट भई बसिरहे ।
यो देखेर सक्क (इन्द्र) ले उनको सद्गुण परीक्षण गर्न चाहे, र आफ्नो अभिज्ञाबाट त्यो रूखलाई सुकाइदिए । त्यसपछि सक्क र उनकी रानी सुजाता हाँसको रूपमा त्यहाँ आए र सुगा राजालाई सोधे — “तिमी अरूजस्तै किन यो सुकेको रूख छोडेर, अरू फल लागेका रूखमा जाँदैनौ ?”
सुगा राजाले जवाफ दिए — “यस रूखप्रति कृतज्ञताको भावनाले म यहाँ छु; जबसम्म जीविकाको लागि पर्याप्त आहार प्राप्त हुन्छ, म यसलाई त्याग्न चाहन्न । यद्यपि यो अचेतन छ, तैपनि यस रूखलाई त्याग्नु मेरो लागि कृतघ्नता हुन्छ ।”
यस उत्तरबाट अत्यन्त प्रभावित भएर सक्कले आफ्नो वास्तविक रूप देखाए । उनले गंगाबाट पानी ल्याई सुकेको निग्रोड रूखमा खन्याए, र तुरुन्तै त्यो रूख हरियो भई फल–फूलले लादिएको भयो ।
बुद्धले भन्नुभयो — “भिक्षुहरू, बुद्धिमान् मानिसहरू, जनावर भए पनि लोभी हुँदैनन्; जे पाउँछन्, त्यसमा सन्तुष्ट रहन्छन् ।” त्यस कथामा सुगा राजा बुद्ध स्वयं थिए, र सक्क अनुरुद्ध थिए ।
त्यसपछि बुद्धले यो गाथा उदान गर्नुभयो :
“अप्पमादरतो भिक्खु …” — अर्थात् अप्पमाद (सावधानी, शमथ–विपश्यना) मा रमाउने,
प्रमाद (संसार–बन्धन) मा भय देख्ने भिक्षु —
ऊ परिहान (भावनाबाट पतन) हुन सक्दैन,
ऊ निब्बानकै निकट हुन्छ ।
प्रमाद (संसार–बन्धन) मा भय देख्ने भिक्षु —
ऊ परिहान (भावनाबाट पतन) हुन सक्दैन,
ऊ निब्बानकै निकट हुन्छ ।
यस प्रवचनको अन्त्यमा निगमवासितिस्स तेरले अरहन्तत्व प्राप्त गरे । उनको अल्पेच्छता, सन्तोष र अप्पमादको गुणले उनी निब्बानको निकट पुगेको बुद्धले प्रशंसा गर्नुभयो ।
टिप्पणी : “अभब्बो परिहानाय” — अर्थात् शमथ–विपश्यना भावना र मग्ग–फलबाट पतन (परिहान) हुन सक्दैन, किनभने उनी अप्पमादमा स्थिर छन् ।
“निब्बानस्सेव सन्तिके” — निब्बानकै निकट — भावना र विपश्यनाको पराकाष्ठामा पुगेको अवस्था ।
— सुगा राजाको कृतज्ञता र सन्तोषको गुणले अप्पमादको महत्त्वलाई थप पुष्टि गर्छ ।
“निब्बानस्सेव सन्तिके” — निब्बानकै निकट — भावना र विपश्यनाको पराकाष्ठामा पुगेको अवस्था ।
— सुगा राजाको कृतज्ञता र सन्तोषको गुणले अप्पमादको महत्त्वलाई थप पुष्टि गर्छ ।
— कथा सारांश (नेपाली) —
निगमवासितिस्स तेर अत्यन्त अल्पेच्छ र सन्तोषी थिए । उनी ठूला दान–समारोहमा नगए पनि, आफ्नो गाउँमा जे प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैमा सन्तुष्ट रहन्थे । बुद्धले उनको प्रशंसा गर्दै — अप्पमादरत भिक्षु प्रमादमा भय देख्छ, र भावनाबाट कहिल्यै पतित हुँदैन, बरु निब्बानकै निकट पुग्छ — भनी सिकाउनुभयो ।
— “अभब्बो परिहानाय, निब्बानस्सेव सन्तिके” — यो नै अप्पमादको फल ।
✨ इति अप्पमादवग्गो द्वितियो समत्तो ✨
— धम्मपद · अप्पमाद वग्ग (सावधानीको अध्याय) समाप्त —
गाथा २१–३२ · १२ गाथाहरू
— धम्मपद · अप्पमाद वग्ग (सावधानीको अध्याय) समाप्त —
गाथा २१–३२ · १२ गाथाहरू