Content Description
३३–३४. मेघियत्थेर वत्थु
दुरक्खं दुन्निवारयं ।
उजुं करोति मेधावी,
उसुकारोव तेजनं ॥ ३३ ॥
वारिजोव थले खित्तो,
ओकमोकतो उब्भतो ।
परिफन्दतिदं चित्तं,
मारधेय्यं पहातवे ॥ ३४ ॥
दुरक्खं — ध्यान गर्दा मनलाई एकै वस्तुमा स्थिर राख्न गाह्रो।
दुन्निवारयं — मनलाई कामसुखतिर बहनबाट रोक्न गाह्रो।
उजुं करोति — (क) तीर बनाउनेले वाण सिधा पार्छ, (ख) बुद्धिमान् व्यक्तिले समथ–विपश्यना भावनाद्वारा आफ्नो विषयासक्त, चञ्चल मनलाई सीधा पार्छ। (टीका)
मेघियत्थेरको कथा
चालिका पर्वतमा बुद्ध विराजमान हुँदा, यी दुई गाथाहरू मेघिय थेरको सन्दर्भमा उद्घोषित गरियो।
त्यस समय, थेर मेघिय बुद्धको सेवामा थिए। एक पटक, भिक्षा मागेर फर्कँदा, थेरले एउटा रमणीय आम्रवन (आँपको बगैँचा) देखे, जुन उनले ध्यानको लागि उपयुक्त स्थान ठाने। उनले बुद्धसँग त्यहाँ जान अनुमति मागे, तर बुद्ध एक्लै भएकोले, अरू भिक्षुहरू आइपुगेपछि जान भनियो। थेर हतारमा थिए, त्यसैले उनले पटक–पटक अनुरोध गरे, अन्ततः बुद्धले "तिमीले चाहेजस्तै गर" भन्नुभयो।
यसरी, थेर मेघिय आम्रवनतिर लागे, एउटा रूखमुनि बसेर ध्यान गर्न थाले। उनी त्यहाँ पूरै दिन बसे, तर उनको मन डुलिरह्यो र उनले कुनै प्रगति गर्न सकेनन्। साँझ फर्केर उनले बुद्धलाई भने — कसरी आफूलाई सधैं कामवितक्क (कामसम्बन्धी विचार), व्यापादवितक्क (द्वेषसम्बन्धी विचार) र विहिंसावितक्क (हिंसासम्बन्धी विचार) ले आक्रमण गरिरहेको थियो।
त्यसैले बुद्धले उनलाई भन्नुभयो: "मन सजिलै चञ्चल र अस्थिर हुन्छ, त्यसैले आफ्नो मनलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।"
त्यसपछि बुद्धले निम्न गाथा भन्नुभयो:
गाथा ३३: “मन चञ्चल र अस्थिर छ; यसलाई नियन्त्रण गर्न र रोक्न गाह्रो छ। बुद्धिमान् व्यक्तिले आफ्नो मनलाई सिधा पार्छ — जसरी तीर बनाउनेले वाणलाई सिधा पार्छ।”
गाथा ३४: “जसरी पानीबाट निकाली सुख्खा भूमिमा फालिएको माछा कम्पित हुन्छ, त्यसरी नै कामलोकबाट निकाली मारको राज्य (क्लेश चक्र) बाट बच्न खोज्दा मन कम्पित हुन्छ।”
यस प्रवचनको अन्त्यमा, थेर मेघियले सोतापत्ति फल प्राप्त गरे।